Neden Bazı Ülke İsimleri “-stan” Son Ekiyle Biter? “-stan” Nedir?

Kırgızistan, Kazakistan, Özbekistan, Tajikistan, Türkmenistan, Pakistan gibi ülkelerin yanı sıra, birçok bölgenin ismine de kendini ekletebilmiş, dünyanın çeşitli dillerinde kalıntıları bulunabilen bir son ek olan, “-stan” ekini inceleyelim.

Bu ekin bilinen en eski kaynağı bizi, dünyanın en eski dillerinden biri olan Sanskrit (Eski Hintçe) diline götürüyor. “Sthāna” kelimesi, Sanskrit dilinde “arpanın yetiştiği yer” anlamına gelmekte. Yapılan göçlerle Eski Farsça’ya da aktarılmasıyla beraber, Eski Farsça’nın bölgeye olan hakimiyetinden dolayı Eski Farsça’dan Avrasya’ya yayıldığı düşünülmektedir. Farsça’da “ana yurt” veya “-n olduğu/bulunduğu yer” anlamına gelen “(estān) ـستان”‎ son eki; Orta Asya, Güney Asya, Kafkasya ve Rusya’daki bazı özerk devletleri isimlendirmek için, çoğunlukla bölgedeki halkın adının sonuna eklenerek kullanılagelmiştir. Zamanla değişim geçirerek, farklı dillerdeki sözcüklerde kullanılmıştır.

Farsça’da “-estan” ekinin kullanımı:
Hindustân (هندوستان‎): İndus nehrinin bulunduğu yer.
Golestân (گلستان‎): Gül bahçesi (gülün olduğu yer).
Rigestân (ریگستان‎): Çöl (kumun bulunduğu yer).
Kabrestân (قبرستان‎): Arapça “kabr” kökü ve Farsça son ek birlikte kullanılınca, “mezarlık” anlamı elde ediliyor.

Farsça dilinde “-stan” ekiyle biten, ülkeler atlası.

Batı’ya Yapılan Göçler Aracılığıyla “-stan” Ekinin Şekillenmesi
Doğu’dan Batı’ya doğru yapılan göçlerde çeşitli milletler, dillerine dair unsurları da beraberinde taşımışlardır. Hint Avrupa dil ailesini konuşan milletler, bu edindikleri kökten (veya son ekten) yola çıkarak yüzyıllardır “sabit duran yeri, (veya) yerleşim yerini” anlatan pek çok işi, oluşu veya durumu tanımlamak için hala “-sta” veya “-stan” eklerini kullanmakta.

İngilizce: “state(ülke)”, “station(istasyon)”, “stay(kalmak)”, “settle(yerleşmek)”, “to stand(ayakta durmak)”, “stop(durmak)”
Latince: “stāre(durmak, bir yerde olmak)”, İtalyanca: “stare”, Portekizce-İspanyolca: “estar(olmak)”.
Rusça: “stan(yerleşim yeri)”
Cermen dillerini de çokça etkilemiş olan bu kelime kökünün Cermen dillerindeki gelişiminin kökenbilimsel takibi:
Eski Yüksek Almanca(Almanca’nın bilinen en eski formu) > stān, stēn > Almanca: stehen(ayakta durmak) > Yidiş Dili: שטיין‎ (şteyn, ayakta durmak).
Eski Nors Dili: stá > İsveççe, Danca, Norveççe: stå.
Eski Saksonca: stān > Günümüz İngilizcesi: stand.
Yunanca: Otobüs durağı anlamına gelen “σταθμός (stathmós)”a kadar dünya çapında pek çok farklı dildeki pek çok sözcüğü etkilediği açıkça görülebilir.

Dil aileleri şeması.

Bu Son Ek, Ülke Adlarında Ne Zaman Kullanmaya Başladı?

Sovyetler Birliği’nin, 30 Nisan 1918’de kurulan Sovyetler Birliği’ne bağlı ilk Türk devleti olan “Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti”nin isimlendirilişinde bu eke yer verilmesinden sonra, Sovyetler Birliği çatısı altında yeni kurulan diğer milletlerin özerk devletlerine de bu son ekle isimler verilmeye başlandı.

Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti bayrağı.

Bu özerk devletin kuruluşundan, Sovyetler Birliği’nin çöküşünü takiben başlayan süreçte: Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın isimleri de bu eki kullanarak şekillenmiştir. Bunlarla beraber, Pakistan ülkesinin adındaki ekin bir istisna olduğunu söylemek gerekir, çünkü bu isimde “pak” kelimesi “temiz, duru” anlamında kullanılmış olup, ismin geri kalanında eyaletleri temsilen baş harfler kullanılmıştır.

Punjab, Afgan, Kaşmir, Sind ve BeluçiSTAN.
*İ harfi, telaffuzu kolaylaştırmak için eklenmiştir.*

Vikipedi, “-stan” ekiyle yazılan ülke ve bölge isimleri sıralaması.

Son Olarak:
Böylesi geniş bir liste, Avrasya’yı teknik olarak “Stanistan” yapabilirken, Batı ülkelerinin de zamanla kendi topraklarını veya başka toprakları isimlendirirken kullanmaya başladıkları bir son ekin olduğunu da unutmamak gerekir: “-land”.
Scotland, Iceland, Ireland, Russland, Finland, Netherlands, Queensland – Avustralya, Newfoundland – Kanada, Sudetenland Çekya, Dubailand gibi.

Bu gibi başka sözcüklerin de araştırmalarını yayınlamamızı isterseniz, yorum sekmesi veya yukarıda bulunan “İletişim” sekmesi üzerinden bize ulaşabilirsiniz. 🌸
Umuyoruz faydalı bir içerik olmuştur, beğendiyseniz paylaşarak katkıda bulunabilirsiniz.
İyi günler, sevgiler!


Yazar: Lisanlar Topluluğu

Çokdilliliğe dair!

One thought on “Neden Bazı Ülke İsimleri “-stan” Son Ekiyle Biter? “-stan” Nedir?”

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s