Latince Dilinin Telaffuzunu Nasıl Öğrenebildik?

Antik Roma’nın dili Latince’nin telaffuz biçiminin, araştırmacılar tarafından incelenişi, kuşkusuz diğer antik uygarlıkların dillerinin telaffuz biçimlerinin nasıl araştırılabileceği konusunda bizlere yol gösterecektir.
Latince’nin telaffuzunu biliyoruz, peki ya nasıl?

1) Romalı Dilbilimcilerin ve Diğer Yazarların Görüşleri
O dönemde (MS 35) Roma’ya bağlı olan Kuzey İspanya’da doğan ünlü hatip Quintilianus, Institutio Oratoria isimli eserinde, “K” harfinin kullanılmasına hiç gerek olmadığını ve “C” harfinin sesletiminin kendinden sonra gelen ünlü harfler için yeterince güçlü olduğunu söylüyor ve ünlü dilbilimci Priscianus(Priscianus Caesariensis) da kendisine katılıyor. Sadece bu dahi, bize C harfinin güçlü sesletimi üzerine fikir veriyor.

Luca della Robbia’nın yapmış olduğu Priscianus kabartması.

O zamanlar adı Cōnstantīnopolis (günümüzde İstanbul) olan Doğu Roma İmparatorluğu başkentinde de Latince dersleri vermiş olan Priscianus’un eseri Institutiones Grammaticae(Temel Dilbilgisi olarak Türkçe’ye çevrilebilir), Orta Çağ’da Latince ders kitabı olarak kullanılmış, bu sayede günümüze kadar ulaşabilmiş. Böylece, böylesi eserlerden Latince dili üzerine çok sayıda sorumuza yanıt bulabiliyoruz.

Institutiones Grammaticae eseri, 1290.

2) Şiir Kalıpları, Antik Kökenbilim Çalışmaları
Horace, Virgil veya Ovid’in şiir ölçülerine göre kafiyelerini inceleyip, hangi hecenin/harfin, geri kalan dizelerle kafiye içerisinde olması için uzun söylenmesi gerektiğini incelemek de bizlere bir fikir verebiliyor.
Antik kökenbilim(etimoloji) çalışmalarına ise verilebilecek pek çok sayıda örnek var.
Antik Yunanca’daki “ἄβῠσσος” kelimesinin yıllar içerisindeki dönüşümüne göz atalım.
Bu sözcük Türkçe’de “dipsiz kuyu” anlamına gelip; Latince’ye “ábussos” olarak, İtalyanca’ya “abisso”, ardından İngilizce’ye “abyssus” olarak geçmiş.
Latince’nin yapıtaşlarından olan Antik Yunanca’dan kelimelerin alınma biçimi ve dönemin Romen dillerine/lehçelerine aktarılış biçimlerini incelemek, bu dilin telaffuzu hakkındaki edinimlerimizde şüphesiz büyük rol oynuyor.

3) Romen Dillerin Gelişimi
Klasik Latince’nin dilbilgisini kullanan halk, Latince grameri çok iyi bilmediği için, Halk Latincesi’nden evrilmiş birçok Romen dili(başlıca olarak İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Fransızca, Rumence) ve o yüzyıllardan kalan lehçeler, bize halkın, gramerini iyi bilmediği Klasik Latince’yi telaffuz etme biçimi hakkında fikir verebiliyor.

Türkçe: O, akşam yemeği yemeden önce pencereleri kapatır.
İngilizce: She always closes the window before she dines / before dining.
Latince: (Ea) semper antequam cenat fenestram claudit.
Fransızca: Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner/souper.
İspanyolca: (Ella) siempre cierra la ventana antes de cenar/comer.
Katalanca: (Ella) sempre tanca/clou la finestra abans de sopar.
Portekizce: (Ela) fecha sempre a janela antes de jantar.
Rumence: Ea închide întotdeauna fereastra înainte de a cina.
Galiçyaca: (Ela) pecha/fecha sempre a fiestra/xanela antes de cear.
Oksitanca: (Ela) barra/tanca sempre/totjorn la fenèstra abans de sopar.

4) Eserlerdeki Yazım Hataları
Volkan patlamasından önce, Pompei şehrinde bir duvar yazısında “hic” kelimesinin halktan biri tarafından “ic” olarak yazılmasından tutun, “adhuc/hostiae” kelimelerinin çoğunlukla “aduc/ostiae” yazılmasına kadar pek çok sayıda örnekten, bir çıkarımda (“h harfi baskın telaffuz edilmemeli ki böyle bir hata yapılsın” gibi) bulunabiliyoruz. Bunun gibi bol sayıda örnek var, “‘Numquam’ yazmak yerine ‘Numqua’ yazılmış, demek ki sondaki ‘m’ harfi telaffuz edilmemeli” diyebiliyoruz.
Latince yazım hatalarından bahsetmişken, “Appendix Probi” eserinin adını geçirmeden olmaz. Bu kıymetli eser, 3. veya 4. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen bir yazım yanlışları rehberi.

Appendix Probi eseri, ıslandığından dolayı hasar görmüştür.

Bu eserde, halkın sürekli duyarak öğrendiği(edindiği) Latince’de sıklıkla yaptıkları hataları görebiliyoruz. Duyduklarını yazmayı bilmedikleri için, telaffuz biçimleri hakkında pek çok şey söyleyebiliyoruz.

Kitapta geçen hatalardan 5 tanesi:
CITHARA NON CITERA (CITHARA, “CITERA” DEĞİL)
AVVS NON AVS (AUUS, “AUS” DEĞİL)
MILES NON MILEX (MILES, “MILEX” DEĞİL)
FORMICA NON FVRMICA (FORMICA, “FURMICA” DEĞİL)
CALIDA NON CALDA
(CALIDA, “CALDA” DEĞİL)

Kitabı sesli kitap olarak dinlemek isterseniz, Kostas Katsouranis isimli Youtube kanalının videosuna göz atabilirsiniz. Video başlığında eserin Marcus Valerius Probus‘a atfedildiğini göreceksiniz fakat, bu atıfın asılsız olduğu bilinmektedir. Eserin yazarı hala bilinmiyor.

Aşağıdaki videoyla da, Roma’nın ünlü şairi Virgil’den Aeneis’i okurken adeta yaşayan bir Latince öğretmenine kulak verebilirsiniz.

Yazar: Lisanlar Topluluğu

Çokdilliliğe dair!

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s